Από τα τέλη του 19ου αιώνα και εξής υπήρξαν προσπάθειες αρχαιολογικής ταυτοποίησης του χώρου όπου δόθηκε η μάχη των Θερμοπυλών, ωστόσο απέβαιναν άκαρπες κυρίως λόγω της μεγάλης αλλαγής που είχε επέλθει στη γεωμορφία του τοπίου μέσα στους αιώνες. Το άλλοτε στενό πέρασμα όπου Λακεδαιμόνιοι και Θεσπιείς έγραψαν ιστορία δια του Αίματός τους υπακούοντας στους αιώνιους νόμους της Πατρίδας και κερδίζοντας μια θέση στα Ηλύσια Πεδία είχε μετατραπεί εν τω μεταξύ σε μια αγνώριστη φαρδιά πεδιάδα. Όλο αυτό άλλαξε την άνοιξη του 1939 όταν ένας εκ των διαπρεπέστερων Ελλήνων αρχαιολόγων, ο εθνικιστής Σπυρίδων Μαρινάτος, με την ιδιότητα του Διευθυντή της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας που υπαγόταν στο Υπουργείο Θρησκευμάτων και Εθνικής Παιδείας του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, προέβη σε αρχαιολογική σκαπάνη στον χώρο κατορθώνοντας να ανακαλύψει το ευκλεές πεδίο της αρχαίας μάχης χάρη στην ανεύρεση ενός πλήθους αιχμών δοράτων και λακωνικών αγγείων.
Η ανακάλυψη αυτή καλύφθηκε στο περιοδικό «Ἡ Νεολαία» της Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας (τεύχος 34, 3/6/1939, σελ. 1100) υπό τον λίαν συμβολικό τίτλο «ΤΗΔΕ ΚΕΙΜΕΘΑ» ως εξής:
«Ἡ ἀρχαιολογικὴ σκαπάνη τὰς ἡμέρας αὐτὰς ἔφερεν εἰς φῶς τὸν ἀκριβῆ χῶρον εἰς τὸν ὁποῖον οἱ Σπαρτιᾶται καὶ οἱ Θεσπιεῖς ὑπὸ τὸν στρατηγὸν Λεωνίδαν, προμαχοῦντες τῆς ἰδέας τῆς ἐλευθερίας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ ἐναντίον τῆς βαρβαρότητος καὶ τῆς βίας, ἔγραψαν τὴν σελίδα τῆς μάχης τῶν Θερμοπυλῶν, τὴν ὁποίαν μετὰ θάμβους ἀναφέρουν οἱ αἰῶνες ὡς τὸ ὕψιστον παράδειγμα φιλοπατρίας, ἡρωισμοῦ καὶ αὐτοθυσίας.
Ἡ δρὰξ τῶν ἡρώων ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐσήκωσαν τὸ ἀνάστημά των ἔναντι τῶν μυριάδων τοῦ Ξέρξου ἡττήθη βέβαια. Ἀλλὰ τοιαῦται ἧτται εἶναι ἀνώτεραι καὶ τῶν λαμπροτέρων καὶ ἐνδοξοτέρων νικῶν. Καὶ οἱ αἰῶνες ποὺ ὑψώνουν τὴν φήμην καὶ τὴν δόξαν δὲν ὠμίλησαν ποτὲ διὰ τὴν νίκην τοῦ Ξέρξου. Ἡ νίκη του ἐτάφη εἰς τὴν σκιὰν καὶ τὸ φῶς τῆς ἡρωϊκῆς πράξεως τοῦ θανάτου τῶν τριακοσίων ὑψώθη εἰς τὸν Ἑλληνικὸν οὐρανὸν ὡς ἕνας ἥλιος, ὁ ὁποῖος κατηύγασε καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ καταυγάζῃ τὴν χειρονομίαν ἐκείνην. «Τῇδε κείμεθα» διὰ νὰ βροντοφωνοῦμεν ἀνὰ τοὺς αἰῶνας ὅτι «καὶ παρὰ Θεοῖς καὶ παρ’ ἀνθρώποις τιμιώτερον καὶ ἁγιώτερον ἐστὶν ἡ Πατρίς».»
Κόντρα σε μια άνευρη κλασικιστική αρχαιογνωσία που αυτοεγκλωβίζεται εντός σχολικών και πανεπιστημιακών αιθουσών και η οποία δια της επιφανειακότητάς της είναι ρυθμισμένη ακριβώς ούτως ώστε να μη ξυπνήσει ποτέ ούτε η πιο λεπτή αρχαϊκή χορδή μέσα στην ψυχή των νέων, κάτι που θα μπορούσε να τους οδηγήσει σε μια βαθύτερη κατανόηση της Αρχαιότητας και να τους οιστρηλατήσει να ριχτούν στο πεδίο του Αγώνος, είναι ενδιαφέρον ότι σχεδόν αμέσως η Νεολαία της 4ης Αυγούστου μερίμνησε να διοργανώσει εξόρμηση στο μόλις ταυτοποιημένο πεδίο της αρχαίας μάχης (τεύχος 37 [24/6/1939], σελ. 1222).
Εκεί οι νεαροί Φαλαγγίτες και οι νεαρές Φαλαγγίτισσες πατώντας στα ίδια χώματα της θυσίας, τα καθαγιασμένα από το προγονικό Αίμα, και κοινωνώντας δύναμη από αυτά, διδάχτηκαν για την σημασία των «ἐνδόξων Θερμοπυλῶν» από τον ίδιο τον καθηγητή Μαρινάτο και τίμησαν την τρισχιλιετή ηρωική άλυσο αρχαίων και νεώτερων προμάχων της Πατρίδας, όπως τον Αθανάσιο Διάκο της εγγύτατης Αλαμάνας, διά του αρχέγονου ιερατικού-πολεμικού χαιρετισμού των Ελλήνων, δηλαδή υψώνοντας τεταμένο το δεξί τους χέρι:
«400 Φαλαγγῖται τῆς Λαμίας ἐξέδραμον τὴν 4ην τρέχοντος εἰς Θερμοπύλας δι’ αὐτοκινήτων. Κατὰ τὴν διάβασίν των ἐκ τῆς γεφύρας τῆς Ἀλαμάνας, ὅπου ἡ προτομὴ τοῦ Ἀθανασίου Διάκου, οἱ Φαλαγγῖται διῆλθον ἐν τιμητικῇ σιγῇ χαιρετῶντες διὰ στροφῆς τῆς κεφαλῆς καὶ ἀνατάσεως τῆς δεξιᾶς χειρός. Ὁ κ. Χωραφᾶς ἐξήγησε τὴν μάχην τῶν Θερμοπυλῶν. Ἐπίσης ὠμίλησεν εἰς τοὺς Φαλαγγίτας καὶ ὁ καθηγητὴς τῆς Ἀρχαιολογίας κ. Μαρινᾶτος. Οἱ ἐκδρομεῖς ἐπανῆλθον τὴν ἑσπέραν εἰς Λαμίαν.»
Φωτογραφικό Υλικό:
Η τελευταία φωτογραφία δεν είναι από την εκδήλωση των Θερμοπυλών, αλλά έχει και αυτή ένα ξεχωριστό ενδιαφέρον. Στο λάβαρο της Νεολαίας της 4ης Αυγούστου αναγράφεται το «Ἄμμες δὲ γ’ ἐσόμεθα πολλῷ κάρρονες» που έψαλλε περήφανα εν είδει όρκου ο ανθός της σπαρτιατικής νεολαίας στον περίφημο χορό των τριών γενεών. Παρομοίως ορκίζονται μελωδικώς σήμερα οι όσοι ζωντανοί μιας ελληνικής νεολαίας ριγμένης στον βούρκο ενός άψυχου μοντέρνου κόσμου: «ΤΡΑΝΩΝ ΠΡΟΓΟΝΩΝ ΙΧΝΗΛΑΤΕΣ» – «OI NEOI EIMΑΣΤΕ ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ»!
Α. Απ.